Terug naar hoofdinhoud
Werklijn

Waarom ruimtelijke kwaliteit en sociale duurzaamheid het verschil maken

Hilde Blank is curator van de werklijn Ruimtelijke Kwaliteit en Sociale Duurzaamheid. Zij legt uit hoe deze twee thema’s gebiedsontwikkelingen verrijken en toekomstbestendig maken. En hoe de Samenwerkingsagenda TBGO gemeenten daarbij kan helpen.

Gebiedsontwikkeling is ook een sociaal-culturele opgave

Hilde kan bogen op een enorm cv op het gebied van ruimtelijke kwaliteit. Zo was ze onder andere bouwmeester bij diverse overheden en bij ontwikkelaar AM, en vervulde ze verschillende adviesrollen. Recent werkte ze met haar bureau BVR samen met Venhoeven CS aan de Werkplaats Fellenoord (Eindhoven), een ontwerpend onderzoek naar de sociale waarden van gebiedsontwikkeling. Deze kennis zet ze nu in als curator van de werklijn Ruimtelijke Kwaliteit en Sociale Duurzaamheid binnen de Samenwerkingsagenda.

“Culturele identiteit vormt een rode draad bij gebiedsontwikkeling. Hoe kom je tot een gebied waar mensen zich thuis voelen en trots op zijn? Dat is niet alleen een fysieke maar ook een sociaal-culturele opgave. Je wilt ruimte kunnen bieden aan verschillende gebruikers: mensen, dieren én natuur. Daarvoor zijn verschillende plekken nodig. Kijken we op landelijke schaal, dan wordt die diversiteit onder meer bepaald door regionale kenmerken, zoals landschap en cultuurhistorie. Die afwisseling maakt Nederland als geheel onderscheidend en aantrekkelijk.”

Fellenoord Eindhoven artist impression

Ruimtelijke kwaliteit creëert verbondenheid

Ruimtelijke kwaliteit is de mate waarin een gebied aantrekkelijk, herkenbaar en toekomstbestendig is voor bewoners, gebruikers en bezoekers. Het speelt een belangrijke rol in gebiedsontwikkeling omdat mensen zich hierdoor herkennen in hun omgeving en zich ermee verbonden voelen. Daardoor ontstaat betrokkenheid en een wens om er langere tijd te blijven wonen, werken en verblijven. Die kwaliteiten maken een gebied leefbaar en toekomstbestendig. Maar zo belangrijk als het begrip is, zo moeilijk valt het te definiëren.

Hilde: “Inzetten op ruimtelijke kwaliteit is in ieder geval geen kwestie van het afvinken van een lijstje met standaard elementen. In de praktijk heb ik geleerd dat het vooral een manier van kijken en handelen is. Het is de uitkomst van een proces dat betrokkenen bij een gebiedsontwikkeling met elkaar doormaken. Alles staat in het teken van het ontwikkelen van een plek voor bewoners om te koesteren en die maatschappelijk meerwaarde biedt, ook voor de langere termijn.”

Sociale duurzaamheid vraagt om bredere afwegingen

Sociale duurzaamheid gaat over de kwaliteit van leven, gezondheid, inclusiviteit en verbondenheid binnen een gebied. Het is een belangrijke voorwaarde voor toekomstbestendige gebiedsontwikkeling. Het gaat over welbevinden, mentale en fysieke gezondheid, eigenaarschap, ruimte en aandacht voor mensen en dieren. “Daarmee is het een andere invalshoek dan die van de hardcore vastgoedontwikkeling. Kijk bijvoorbeeld naar Fellenoord. Daar wordt een stationsomgeving herontwikkeld met de mooie ambitie van de gemeente om 85% betaalbare woningen te bouwen. Maar wanneer dat onder druk van de business case leidt tot vooral veel kleine woningen voor een eenzijdige doelgroep, dan zullen mensen daar waarschijnlijk niet lang blijven wonen. Ambities zijn vaak goed bedoeld, maar onvoldoende doordacht als het gaat om de consequenties. De werkplaats Fellenoord heeft ons geleerd dat het gaat om een combinatie van programmering, organisatie, financiën en beleid.”

Fellenoord conclusiekaart

Een thuis is meer dan een woning

Het is, zo constateert Hilde, interessant om te verkennen wat er nodig is om gebieden leefbaar en aantrekkelijk te houden voor diverse doelgroepen. Dan gaat het niet alleen over een dak boven je hoofd, maar ook over betaalbaarheid, veiligheid, toegankelijkheid, gezondheid, maatschappelijke en culturele voorzieningen. Hoe maak je deze ‘zachte’ waarden hard? “Dat reikt verder dan het maken van een programma van eisen voor een gebied, waar ontwikkelaars mee aan de slag gaan. Het gaat ook over onderwerpen zoals de interactie met de omgeving (stad en regio), de mogelijkheden voor bewoners om zelf voor de omgeving te zorgen, de kansen voor lokale ondernemers, enzovoort.  Als het lukt om daaraan invulling te geven, dan realiseren we echt een thuis voor mensen, dieren én natuur. Dat is een breed gedeelde wens van overheden, markt en maatschappelijke partijen. Maar daarvoor moeten we dus wel met elkaar iets anders doen dan we gewend waren.”

Hilde Blank

Leren van eerdere gebiedsontwikkelingen

In de jaren negentig van de vorige eeuw vormde gebiedsontwikkeling een vliegwiel om het publieke, private en maatschappelijke veld samen aan de voorkant de opgave te laten bepalen. Daarbij werd gekeken naar wederzijds profijt en context. “Zoet en zuur werden op gebiedsniveau verdeeld. Lange termijn winsten vloeiden weer terug in het gebied. Overheden hadden in die periode een duidelijke verantwoordelijkheid voor de publieke zaak.”

Onder druk van onder meer de urgente woningbouwopgave en een overheid in een meer faciliterende rol, is gebiedsontwikkeling volgens Hilde verschraald. “Leren van het verleden en dat vertalen naar de actualiteit kan helpen om ruimtelijke kwaliteit en sociale duurzaamheid integraal mee te nemen. Het is belangrijk om scherp te krijgen wat dat van betrokken partijen vraagt.”

Lokale identiteit maakt gebieden sterker

De Samenwerkingsagenda kan daarbij helpen, ziet Hilde. “Een datagedreven aanpak geeft bijvoorbeeld snel een integraal zicht op alle opgaven die in een gebied spelen. Bijvoorbeeld op het gebied van water, bodem en energie. Door die informatie in de ontwerpfase te koppelen aan de lokale identiteit ontstaan gebiedseigen oplossingen. Daarmee ontstaan oplossingen die passen bij de ruimtelijke kwaliteit van het gebied. Bijvoorbeeld met onverwachte stukjes groen, een park of hofje waar mensen elkaar kunnen ontmoeten, of bomen die voor verkoeling zorgen. Zulke ruimtes zijn heel waardevol. Maar ook door bijvoorbeeld ruimte te bieden aan lokale ondernemers die al bekend zijn met de omgeving. Die kunnen echt iets toevoegen en die identiteit verder versterken. Daarmee doorbreek je de anonimiteit, trek je mensen naar een nieuw gebied en breng je het geheel tot leven.”

Borging vraagt aandacht op de lange termijn

Wanneer ruimtelijke kwaliteit en sociale duurzaamheid vanaf het begin van een gebiedsontwikkeling meegenomen worden, ligt er een stevige basis. Maar ook na oplevering blijven goede initiatieven ondersteuning nodig hebben. Denk bijvoorbeeld aan structurele subsidies voor ondernemers en langlopende afspraken over het onderhoud van bijvoorbeeld de vergroening van steden. “Het gaat natuurlijk ook over geld”, aldus Hilde. “Maar daarvoor zijn oplossingen denkbaar, zoals het programma Samen Slim van het Rijk. Daar staan denkrichtingen in voor alternatieve rekenmodellen. Als een gebied bijvoorbeeld uitnodigt tot bewegen, dan dalen de zorgkosten. En dat maakt het mogelijk om te schuiven met budgetten.”

Werklijn verzamelt en deelt praktijkkennis

Als onderdeel van de Samenwerkingsagenda richt de werklijn Ruimtelijke Kwaliteit en Sociale Duurzaamheid zich op de realisatie van grote maatschappelijke opgaven. De insteek is dat er toekomstbestendige, leefbare en waardevaste woon-, werk- en leefomgevingen worden gecreëerd. Kwaliteit als versneller is daarbij het uitgangspunt.

Hilde Blank: “Als curator Ruimtelijke Kwaliteit en Sociale Duurzaamheid is het mijn rol om contact te leggen met bestaande leerzame initiatieven en ze inhoudelijk te volgen. Ik vat conclusies en ervaringen samen en zorg ervoor dat deze gedeeld worden. Binnen de werklijn willen wij leerzame initiatieven zoveel mogelijk stimuleren en laten schalen, en een selectie van voorbeeldplannen in beeld brengen, waarin de gebundelde ervaringen in de praktijk samenkomen. Zo kunnen wij de wisselwerking tussen beleid en uitvoering versterken en fysieke en sociale agenda’s dichterbij elkaar brengen in gebiedsontwikkeling. Op die manier leren gemeenten van elkaar en hoeven ze niet zelf het wiel uit te vinden.”

Hier vind je meer verhalen over de werklijnen van de Samenwerkingsagenda.